سنڌ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڏانھن ٽپ ڏيو: رھنمائي, ڳولا
Sindh
سنڌ
سندھ
—  صوبو  —
[[File:
Quaid-e-Azam's Tomb.JPG
View of Makli by Usman Ghani (cropped).jpg
FaizMahal.jpg Ayub.jpg
Ranikot Fort Sindh.jpg
|250px|none|alt=|کاٻي کان ساڄي پاسي: مزار قائد, مڪلي جو تاريخي قبرستان, فيض محل, ايوب پل جنھن جي ڀرسان لينسڊائون پل آھي ۽ رنيڪوٽ جو قلعو]]کاٻي کان ساڄي پاسي: مزار قائد, مڪلي جو تاريخي قبرستان, فيض محل, ايوب پل جنھن جي ڀرسان لينسڊائون پل آھي ۽ رنيڪوٽ جو قلعو

پرچم

نشان
عرفيت: Mehran (Gateway)
سنڌ جو پاڪستان اندر مقام
ملڪ Flag of Pakistan.svg پاڪستان
قائم ٿيو
گاديء جو ھنڌ ڪراچي
وڏو شھر ڪراچي
حڪومت
 - قسم وفاقي حڪومت جي برتريءَ جي شرط سان مڪمل خودمختيار صوبائي حڪومت
 - گورنر محمد زبير عمر
 - وزير اعلي سيد مراد علي شاھ
 - چيف سيڪريٽري رضوان ميمڻ
 - مقننہ صوبائي اسيمبلي
 - ھاء ڪورٽ سنڌ ھاءِ ڪورٽ
ايراضي
 - ڪُل 140,914 ڪلوميٽر2 (اظھاري چُڪَ: اڻڄاتل وقفي نشاني ",". ميل2)
آدمشماري (2017)[1]
 - ڪُل 47,886,051
 ڪثافتِ آدمشماري اظھاري چُڪَ: اڻڄاتل وقفي نشاني ","./ڪلوميٽر2 (اظھاري چُڪَ: غير متوقع < عامل./ميل2)
نالو آدمشماري سنڌي
منطقة وقت PKT (يو ٽي سي+5)
آيزو 3166 رمز PK-SD
پاڪستاني مکيہ ٻوليون
ٻيون مقامي ٻوليون: بروھي, پشتو, بلوچي, سرائيڪي & پنجابي[2][3]
مشھور راندين جون ٽيمون
نيشنل اسيمبلي ۾ سيٽون 75
صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون 168[4]
ٽوٽل ضلعا 29
ٽوٽل تعلقا 119
ٽوٽل يونين ڪاؤنسلون 1108[5]
ويب سائيٽ sindh.gov.pk


سنڌ پاڪستان جو چئن صوبن مان هڪ اهم صوبو آهي ، جيڪو پاڪستان جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي .

تعارف

تاريخي طور تي اهو سنڌي ماڻھن جو گهر رهيو آهي. ان کي مقامي طور تي واڌي مهراڻ جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو . پکيڙ جي لحاظ کان سنڌ ٽيون وڏو ۽ آبادي جي لحاظ ٻيو وڏو صوبو آهي پنجاب، پاڪستان کان پوء ، سنڌ جون سرحدون اولھ ۾ بلوچستان اتر ۾ پنجاپ سان، اوڀر ۾ ڀارت جي رياستن راجستان ۽ گجرات سان ملن ٿيون جڏهن ته سنڌ جي ڏکڻي سرحد عربي سمنڊ سان ملي ٿي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري سنڌو درياھ جي وهڪري سبب آباد آهي ، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ ٿر ريگستان واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ رڻ آف ڪڇ ريگستان سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ کير ٿر جبل واقع آهي . سنڌ جي آبهوا اونهاري جو سخت گرم ۽ سياري جو سخت ٿدي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي گادي جو هنڌ ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بيڪن جو سٽم موجود آهي ، پاڪستان جا ٻه اهم بندرگاھ بن قاسم بندرگاھ ۽ ڪراچي بندرگاھ پڻ سنڌ ۾ آهن . باقي سنڌ زراعت واري صنعت تي مشتمل آهي ، جيڪي لاتعداد ميوا ، ڀاڄيون ، ۽ فصل پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ڪيا وڃن ٿا . سنڌ صوبو پاڪستان جي دوا ساز صنعت جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف ثقافت جي ڪري مشهور آهي ، جنهن تي گهڻو تڻو اثر صوفيزم جو آهي ، ڪيتريون ئي اهم صوفي مزارون سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون . سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ هندو (ديوان) رهن ٿا ان کان علاوه ڪراچي به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ مهاجر (جيڪي 1947ع ۾ انڊيا مان هجرت ڪري آيا هئا) برمي ، ملباري ، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن . سنڌ ۾ گڏيل قومن جي سائنسي ثقافتي ادارو طرفان ٻه ورثا پنهنجي اداري طرفان منظور ڪيا ويا آهن جنهن ۾ هڪ مڪلي جون ٽڪريون (ٺٽو) ۽ ٻيو موهن جو دڙو (لاڙڪاڻو).

سنڌ جي جاگرافي

سنڌ
Sindh-Map.PNG
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي جاگرافي

سنڌوءَ جي ويڪريءَ ماٿريءَ جي کاٻي پاسي، يعني اوڀر کان، هندستان جو وسيع ريگستان، ٿر، آهي. جنهن ۾ لاڳيتو ٽي سوء ميل سڃ ئي سڃ آهي ۽ جيڪو هري هري چڙهندو، وڃي ابو ٽڪريءَ ۽ اوالي ٽڪرن تي کٽي ٿو. جمڙائوءَ جي منڍ واريءَ ويڪرائي ڦاڪ جي ڏکڻ کان ويندي ڪڇ جي رڻ تائين ٻنهي علائقن جي وچ وارو ٽڪر ائين واضع ۽ چٽو آهي، جيئن سمنڊ جو ڪپر- واريءَ جا دڙا ائين اوچتو نروار ٿين ٿا، جيئن ڪنهن سڌي سنواٽي ميدان ۾ ڇپن جون قطارون، پريان اُتر ۾، واريءَ جون ڀٽون ڪچي ۾گهڙي اچن ٿيون، ۽ سنڌوءَ جي ليٽ وارياسي علائقي ۾ ڪافي اندر تائين هلي وڃي ٿي. اهڙيءَ طرح، اُنهن ٻنهي ٽڪرن جي وچ ۾، جيڪي طبعي لحاظ کان مختلف مُول منڍ وارا آهن، اصل ويڇو گهڻي ڀاڱي ميسارجيو وڃي. ائين کڻي چئجي ته ٿلهي ليکي، ڪچي کان ٿر جو ويڇو هن علائقي ۾ ڪجهه وڌيڪ اوڀر ڏانهن آهي. ڏاکڻي ۽ اترئين ڀاڱي ۾ وارياسي جي سنڌي جو هيءَ فرق ڏکڻ- اولهه جي چوماسي جي ٻل نٻل ۽ گهاٽيءَ واڌيءَ جي ڪري ڦرندو گهرندو رهي ٿو.
ساڄي يا اُلهندي پاسي کان اصل سنڌ جون حدون انهن ڪڪرالين ماٿرين جي ڇيڙي جي سنوت ۾ نظر اينديون، جيڪي بلوچستان جي اندر ڦلهجي ويندڙ ٽاڪرو علائقي تائين هليون وڃن ٿيون. پرحقيقت ۾ ان مٿانهين پٽ سان هڪدم لڳولڳ زمين ٽڪرين تان وهي آيل لٽ منجهان ٺهيل آهي. اها سنڌوءَ جي لٽ کان بلڪل نرالي ٿئي ٿي. اهو تر جنهن کي مڪاني طرح ”ڪاڇو“ سڏيو وڃي ٿو ۽ گهڻي ڀاڱي سوڙهو آهي، سو سليمان جبل ۽ بولان لڪَ کان ڏکڻ طرف ويندڙ جبلن جي وچ ۾، ڊيگهه ۾ وڌندي، ڪيترن هزارين چورس ميلن جو علائقو ٺاهي ٿو. ان جو جيڪو ڀاڱو سنڌوءَ واري ڪچي کي ويجهي ۾ ويجهو آهي، سو چيڪي مٽيءَ جهڙيءَ مٽيءَ جو تراکڙو بيابان آهي، جتي سبزو ۽ ساوڪ نه هئڻ جي برابر آهن. اهو بيابان هڪ قدرتي روڪ آهي- اهڙي ئي اڏول، جهڙا اُهي جبل، جيڪي ان طرف جون ٻيون حدون ٺاهين ٿا. ان بيابان جي ڪري ئي ڪڇيءَ جو هيءَ علائقو گهڻو ڪري سياسي طرح ڏکڻ اوڀر وارين ايراضين جي بدران اُتر وارين ايراضين سان لاڳاپيل سمجهبو رهيو آهي.

سنڌ جي ڪچي جي اولهه ۾ جيڪو جابلو ٽڪرو آهي، سو بيهڪ ۾ اوڀر واري ريگستاني ٽڪري سان عجيب مشابهت رکي ٿو. پر ابتيءَ ترتيب سان: يعني اتريون ڀاڱو ڪڇيءَ جي ڇيڙي کان ويندي منڇر تائين بظاهر اڻ ڀڳل ڪوٽ ٺاهي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف ڌار ڌار ٽاڪرو ڇپر نظر ايندا، جن جي وچ ۾ سئين پٽ جون ايراضيون آهن، ۽ سمورو تر ڏکڻ ڏانهن هلندي، هوريان هوريان ويڪر ۾ وڌندو ۽ اُچارئيءَ ۾ گهٽبو وڃي ٿو ۽ اولهه پاسي ڪا ظاهري حد ٺاهيندو نظر نٿو اچي.
اُنهيءَ پاسي وڌندي، حب ندي ۽ ڪي ننڍيون ٽڪريون اُڪري، اسين لس جي ميدان ۾ پهچون ٿا، جيڪو سمنڊ جي ڪپر کان ساٺيڪو ميل اُتر طرف هليو وڃي ٿو ۽ جنهن جي وڌ ۾ وڌ ويڪر انهيءَ مفاصلي جي اڌ جيتري ٿيندي. اهو ميدان پورالي نديءَ ۽ ڪن ننڍين نين جي آندل لٽ منجهان جُڙيو آهي. ۽ مٿي ڄاڻيل ڪڇيءَ جي ميدان وانگر، جنهن سان اهو گهڻي مشابهت رکي ٿو، ڪڏهن ڪڏهن سياسي طرح سنڌ سان لاڳاپيل پر گهڻو ڪري ان کان ڌار رهيو آهي. هيءُ انهن علائقن جو مختصر بيان آهي، جن جون ڪڏهن ننڍيون ڪڏهن وڏيون ايراضيون اُن سر زمين سان شامل رهيو آهن، جنهن کي سياسي طور ”سنڌ“ جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. ائين چئي سگهجي ٿو ته طبعي لحاظ کان سنڌ جي اوڀر وارا وارياسا پٽ راجپوتانا جو ۽ اولهه وارا ننڍا ٽَڪر بلوچستان جو حصو آهن. تحقيق، الهندي ڪوهستان يعني ڪاڇي جا ۽ اڀرندي ريگستان يعني ٿر جا رهواسي ”سنڌ ڏي هلڻ“ جي ڳالهه ڪندا آهن: هنن وٽ سنڌ جي معنيٰ اهائي اصل واري آهي، يعني اها سر زمين، جنهن کي سنڌو نديءَ ٺاهيو ۽ سدا تاتيو آهي. اڄ جيڪو پرڳڻو ان نالي سان اسان جي سامهون آهي، تنهن جي بيهڪ 27 ڊگريون 30 منٽ ۽ 23 ڊگريون 35 منٽ اُتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66 ڊگريون 42 منٽ ۽ 71 ڊگريون 10 منٽ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ آهي.
شروع شروع ۾ جيڪي انگريز سنڌ ۾ آيا هئا، تن کي ان کي ”ننڍو مصر“ سڏيو هو. جيتوڻيڪ هاڻ اسان کي ان تشبيهه تي مٺيان لڳي سگهي ٿي، ڇو ته سنڌ تهذيب کي مصر کان عمر ۾ ايترو ننڍو سمجهيو ٿي ويو، تڏهن به نيل ۽ سنڌوءَ جي هيٺانهين ماٿرين جي وچ ۾ حيرت جهڙي مشابهت آهي: ٻنهي ۾ ساڳيا ئي ٽي پوو-وڇوٽ ٽڪرا- بُٺ ٽڪر، ڪچو ۽ وارياسو- ساڳيءَ ترتيب ۾ ساڄي کان کاٻي ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ٻنهي ۾ وچ واريءَ ماٿريءَ جي زرخيزيءَ جو دارومدار برسات تي نه پر سالياني ٻوڏ تي آهي. آبهوا ۽ زمين جي خيال کان ٻنهي ملڪن اندر نباتات ۽ حيوانات جي جيتري هڪجهڙائي آهي، تيترو فرق ناهي. ڪو سنڌ واسي موٽر رستي سوئيز کان قاهري ۽ اتان نيل ڊيلٽا جو ڪجهه ڀاڱو لتاڙي، لبيا جي ريگستان اندر ويندو، ته کيس منزل بمنزل ايتري مشابهت ڏسڻ ۾ ايندي، جو هو سمجهندو ته ريل تي ڪراچيءَ کان حيدرآباد رستي مارواڙ پيو وڃان. البت کيس نيل ڊيلٽا کان مٿي وارو تر سنڌو ماٿريءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه سوڙهو لڳندو: ۽ حقيقت به اهائي آهي. حيدرآباد جي ويڪرائي ڦاڪ کان مٿي ٽن سون ميلن تائين درياهه سان گوني ڪنڊ ٺاهيندي، ڪيتريون به ماپون ڪبيون، ته ڪٿي به سنڌو ماٿريءَ جي ويڪر سٺ ميلن کان گهٽ نه ملندي. سنڌ جا پنج طبعي ڀاڳا آهن: سرو، وچولو، لاڙ، ڪوهستان ۽ ريگستان. مگر باريڪيءَ سان ڏسبو ته انهيءَ ۾ هر ورق جي زمين آهي: جابلو به، ٽڪرائتي به، پڪي به، ڪچي به، ڦيڙ به، ڊسڙ به، چيڪي به، ڪلراٺي ۽ وارياسي به ۽ بياباني زمين به. اهڙيءَ طرح آبهوا به ٿڌيءَ کان وٺي معتدل ۽ گرم به، ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته دنيا جي گهڻي نباتات ’سنڌ‘ جي ڪنهن نه ڪنهن ڀاڱي ۾ آباد ڪري سگهجي ٿي. ان سبب ڪري، قدرتي طرح سان، ’سنڌ‘ ۾ گهڻن قسمن جا وڻ ٻوٽا اڀريل آهن. ۽ جو ’وڻ‘ يا ٻوٽو هڪ ملڪ ۾ آهي، سو ٻئي ۾ ڏسڻ ۾ نه ايندو.[6]

سنڌ جي آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي آبهوا

سنڌ جي آبهوا جي خاصيت آهي ته اتي ٿڌ به گهڻي پوي ته گرمي به، برسات هڪ پوي ٿوري، ٻيو وڻيس ته پوي وڻيس ته نه پوي. سامونڊي ڪناري وارن علائقن جي آبهوا ٻين جي ڀيٽ ۾ گهميل ٿئي ٿي. ڇو ته اهي سامونڊي هيرن جي پهچ اندر ٿين ٿا. اهي هيرون سال جا چار مهينا لڳنديون آهن. انهن جي ڪري ملڪ اندر پري تائين ٿڌڪار ۽ وائک رهندي آهي. پر ڏکڻ -اولهه واري چوماسي جو زور اُنهن مٿين ويڪرائي ڦاڪن تي پهچڻ کان اڳ ٽٽي چڪو هوندو آهي. جون کان سيپٽمبر تائين چوماسو ملڪ مٿان جيڪي ڪُڪُر ڌڪيندو آڻيندو آهي، تن ۾ مينهن ڪي ڦڙيون مس هوندو آهي. پر اهي کڻي پاڻيءَ سان پُر هجن. تڏهن به ڏکڻ اولهه وارو ٽڪرو علائقو ايترو اُتانهون نه آهي، جو انهن کي روڪي سگهي. ايترو سو آهي ته چوماسي جي ڪري ٽڪرن جي اولهندين لاهين جي ”تاس“ ٿورڙي لهيو وڃي. اُنهي مند ۾جيڪو به مينهن پوي ٿو، سو، هوا جي ٻين لهرن جي چوماسي جي ابُتڙ، مڪاني آبهوا ۾ وڳوڙ جي ڪري پوي ٿو. گهڻي ڀاڱي ڪڪر تپيل زمين مٿان لنگهندي ٻاڦ ٿيندا ويندا آهن ۽ رڳو ايترو فائدو ٿيندو اٿن، جو هوا جي ٿڌاڻ قائم رهندي آهي. اها هوا وقتي طرح تکي ٿي، وڃي ٿر جي ڏاکڻي ڀاڱي ۾ واريءَ منجهان اٿندڙ سخت گرم هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ هير جو آخري جهوٽو حيدرآباد کان ڪي سوء ميل اُتر ۾ پڊعيدن تائين پهچي ٿو، پر ان هنڌ ۾ لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي جي وچ ۾ ڪا ليڪ ڪڍبي، ته جهوٽو ان ليڪ جي الهندي پاسي خير ڪو محسوس ٿيندو.

جيڪو علائقو اهڙيءَ ريت محروم رهجي وڃي ٿو، سو مٿينءَ سنڌ جي گهڻي سخت آبهوا جي اثر ۾ رهي ٿو. اُتي گرمي سڄا سارا ست مهينا رهي ٿي، جا اتفاق سان ڪڏهن مينهن وسڻ سان ٿورڙن ڏينهن لاءِ گهٽجيو وڃي. اهو اتفاق سان ڪڏهن پوندڙ مينهن به گهڻو ڪري وڏڦڙو ٿئي ٿو، جيڪو جهٽ وسي، وري بند ٿيو وڃي. اپريل کان پوءِ رات جو ڏاڍي ٻوسٽ ۽ گهٽُ ٿئي ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ سو کان هيٺ لهندو ئي ڪين. مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو ڇانوري ۾ ٿرماميٽر 120 ڊگرين کان 125 ڊگرين تائين به رهي ٿو. مند ڏاڍي خشڪ ٿئي ٿي ۽ لُڪ جو کهو ائين لڳندو آهي، ڄڻ کوري جو منهن کلي پيو هجي.

سنڌ، جيئن اڳيئي ڄاڻائي آيا آهيون، طبعي لحاظ کان ٻن ڊگهائي ڦاڪ وارن ڀاڱن - ٽاڪرو، ڪچو ۽ وارياسو ۾ ورهايل آهي. پر خود سنڌ وارا ان کي آبهوا جي لحاظ کان ٽن ويڪرائي ڦاڪ وارن ڀاڱن ۾ ورهايل سمجهندا آهن سرو، وچولو ۽ لاڙ، يعني مٿين، وچولي ۽ هيٺين سنڌ غير سنڌي ان آبهوا واري تفاوت کي سولائي لاءِ ٻن ڀاڱن- مٿين ۽ هيٺين سنڌ- ۾ ورڇيندا آهن. ۽ ملڪ جي سياسي ورڇ به گهڻو ڪري اهائي رهي آهي.

مٿينءَ ۽ هيٺينءَ سنڌ ۾ آبهوا ۾ جيڪو فرق آهي، سو ٻنهي ڀاڱن جي نباتات ۾ فرق جي شڪل م نيروار نٿو ٿئي. هن ڌرتيءَ جي نباتات به اها ساڳي آهي، جا ڪنهن برسات کان محروم، وارياسي ۽ گهڻي ڀاڱي ڪلراٺيءَ زمين جي ٿي سگهي ٿي. هت خاص ڪري اهڙا ٻوٽا ۽ وڻ جام ٿيندا آهن، جن ۾ پَن يا ته ٿورا ٿيندا آهن يا ته مرڳو ٿيندا ئي ڪونهن. ان وڻڪار ۾ به وڏو حصو ڪَنڊ جو ٿئي ٿو. هڪڙي پاسي ڪڇي ۽ آبپاشي علائقي جي نباتات ۽ ٻئي پاسي ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقي جي نباتات، انهن ٻنهي جي وچ ۾ وڏو فرق گهڻائيءَ ۽ ورڇ جو آهي. ڪچي ۽ آبپاشي علائقي ۾ جيڪا وڻڪار گهڻي نظر اچي ٿي يعني ٻير، ٻٻر، ڪنڊي، لئي ۽ ٻيا ڪئين معمولي ٻوٽا، سا سموري وارياسي ۽ ٽاڪرو علائقي ۾ به ٿئي ٿي. پاڻيار ٻٻر جي ڀيٽ ۾ ٽاڪرو ٻٻر بندرو ٿئي ٿو. جنهن ٻوٽي لاءِ جا زمين سڻائي هوندي، سا هن ملڪ ۾ جتي به هوندي، اُتي اهو ٻوٽو ٿورو ڪي گهڻو ضرور ٿيندو. ساڳيءَ طرح وارياسي جا بي پن ٻوٽا، جهڙوڪ کپ ۽ ڦوڳ، ريجاري ۽ شاهوڪار زمين جي ميلن ۾ ڪٿي ڪٿي ڦاٿل واريءَ جي ٽڪرن تي به ملي ويندا.

سنڌ جي نباتات

سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي.

سنڌ جي حيواني جيوت

سنڌ جي حيواني دنيا خاص ڪري پکين بابت به ساڳي ڳالهه چئي سگهجي ٿي. اهي نسل ۽ قسم جيڪي هت ٿيندا آهن، سي الهندي پاسي وارن ملڪن ۾ به ٿين ٿا. حقيقت اها آهي ته ٿر جو وارياسو سنڌ کي اصل هندوستان کان نهايت اثرائتي نموني ۾ الڳ ڪري ٿو، پر الهندي جا ٽڪر اولهه وارن ملڪن سان ان جي انهن مڙني اهم قدرتي ناتن جي آڏو ڪا رونڊڪ نٿا بنجن.

سنڌ جي مردم نگاري ( ڊيموگرافي)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي مردم نگاري

آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. [7]

سنڌ جا ضلعا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جا ضلعا

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي تاريخ

سنڌ جآڳاٽو سنڌ ديس قه گهڻو وسيع هو، جنهن کي ’سپت سنڌو‘ ڪري چوندا هئا. ڇو ته ان مان مکيه ست نديون وهندڙ هيون. اهي هي آهن: شتدرو (ستلج)، پرشڻي (راوي)، اسڪني (چناب)، وتستا (جهلم)، ارجڪئا (بياس)، سوما(وهندا) ۽ ”سنڌو“.آڳاٽي زماني ۾ ’سنڌو‘ جي معنيٰ ’ساگر‘ هو. مهاڀارت، رامائڻ ۽ ٻين شاسترن ۾ به اهو شبد وري وري اچي ٿو. عجب اهو آهي ته ٻين سڀني ندين جا نالا بدلجي ويا آهن، مگر ”سنڌو“ نالو اڄ تائين دائم قائم آهي. اڄ جڏهن ’رام باغ‘ کي ’آرام باغ‘ مسلمانن ڪيو آهي؛ ۽ ٻئي طرف ’درگاهه_بزار‘ کي ’درگا_بزار‘ هندن ڪيو آهي، تڏهن به مجال نه آهي جو هن ’سنڌو‘ نالي سان ڪا هٿ چراند ٿي سگهي. اهڙيءَ طرح سنڌوءَ جي اولهه مان وهندڙ ٻيون ست نديون به هيون، ترشڻا (تربو)، سسرتي (سراستر)، روسا، شوپتي (Swqi)، (ارجني)، ڪنڀا ( ڪابل)، گومتي ۽ ڪرم- ان طرح اتر اولهه کان وهندڙ هيون، آرڻاوتي‘ هرڻمئي، واجني وتي، سيلملوتي، ايڻي ۽ چترا، ’هرڻمئي‘ نديءَ جي هاڻوڪي وهڪري مان 1940ع ڌاري، هڪ سنڌيءَ انجنير ڪوٽيا جي ڀرسان ظاهر ڪيو هو ته ڪيئن اتي جا ماڻهو ان جي لَٽَ مان [سون جا ذرڙا ٿا ڪڍن. آڳاٽيءَ سنڌيءَ ۾ ’سون‘ کي ’هُرَن‘ چوندا هئا.] جنهن مان سنسڪرت شبد ’سورن‘ نڪتو جو اڄڪلهه سون چيو وڃي ٿو، ’هُرَن‘ (سون) جي نسبت سان، ان نديءَ کي ’هرڻمئي‘ چوندا هئا. قديم زماني ۾ ’سپت سنڌوءَ‘ جو الڳ کنڊ هو، جنهن جي چوگرد سمنڊ هو. هاڻوڪو’سامڀر‘ جي ڍنڍ ۽ سنڌ ۾ ’ڍليار‘ جي سڪل ڍنڍ، ان سمنڊ جا نشان آهي. ڪو زمانو هو جو جهرڪن وارو ٽڪر ۽ ٻڌڪا ٽڪر پاڻ ۾ گڏيل هئا. ۽ سنڌو ندي ان وچ مان پنهنجو رستو ٺاهيو هو. اڄ تائين به ان ڀيڻيءَ تي اٽڪل جهرڪن جي سامهون اهڙو هنڌ آهي جتي سنڌو نديءَ جو ترو پٿرائون آهي، ٻنهين ڪپن جي پٿرائين ۽ سوڙهي لنگهه مان درياءُ به تانگهو آهي، تنهنڪري سندس وهڪرو تيز هوندو آهي. سنڌ ۾ ان زماني جون نشانيون جڏهن ڪه انسان اڃا غفائن ۽ غارن ۾ رهندو هو؛ سي صرف ان منڇر جي آس پاس ئي ملن ٿيون. سو سنڌ ڀارت جو هڪ اهم دروازو ۽ نگهبان پئي رهيو آهي. عربن ان کي ’باب الهند‘ به ان ئي نسبت سان پئي ڪوٺيو آهي. ان چوڻ ۾ به ڪو مبالغو ڪين آهي ته ”ڀارتي سڀيتا جي شروعات سنڌ کان ٿي.“ ويدن جي رچنا، سنڌوءَ جي پوتر ڪنٺن تي ٿي. ساڌ ٻيلي جو پراچين اتهاس جا چيو ته نهايت ئي اوچ آهي. شري رامچندر جي ڏاڏي ’يياتي‘ جي ڪل مان راجا ’اشيز‘ جي پنجن پٽن ’ورشادرو‘، سوير‘، ’ڪيڪئه‘، ’مدرڪ‘ ۽ ’شبيءَ‘، ”سنڌوءَ“ جي ڪناري تي پنهنجن نالن سان ملڪ وسايا. هي اهو راجا ’شبي‘ هو جنهن پنهنجو شرير، ڳڀا ڳڀا ڪرايو هو. ۽ جنهن جي ملڪ جو نشان اڄ تائين ’سبي‘ قائم آهي. اهو ’ڪشيپ‘ جي وڏي پٽ ’پرهلاد ڀڳت‘ جي چئن ڀائرن مان وڏو هو. ’هرڻ ڪيشپ‘، ستجڳ ۾ ٿي گذريو آهي ۽ راجا ’دکيه پر جا پتيءَ‘ جو ڏوهٽو هو. جنهن جي راڄڌاني ملتان ۾ هئي. ان کي تنهن وقت ’ڪيشپ پري‘ ڪري چوندا هئا.ي تاريخ جو آغاز عام طرح سان راء گهراڻي کان ٿئي ٿو . جنهن جا ماخذ چچ نامو ۽ شاهنامو آهن . چچ نامي مطابق راء گهراڻي کان بعد برهمڻ گهراڻي جي صاحبي شروع ٿي . جنهن جو خاتمو 712ع ۾ مسلمانن هٿان ٿيو . ان کان بعد سنڌ تي مسلسل مسلمان بادشاھ حڪومت ڪندا رهيا . تان جو 1843ع ۾ انگريزن هٿان اسلامي دؤر جو زوال ٿيو .[6]

سڪندراعظم جي سنڌ ۾ آمد سن 327 ق.م ۾ يونان جو سڪندر مقدوني ڪابل ۽ سوات کان ٿيندو پنجاب ۾ آيو. پنجاب ۾ راجاپورس کي شڪست ڏئي، سنڌ مان لنگهيو. اُچ، بکر، نيرون ڪوٽ ۽ ٺٽي کان ٿيندو سنڌ مان ٿي هليو ويو. هن سنڌ جي راجا سامبس، جيڪو يادونسي ڪٽنب مان هو، کي شڪست ڏني. اُن کانپوءِ هن هڪ لشڪر خشڪي رستي سان پنهنجي هڪ سپهه سالار ”ڪرايٽرس“ جي اڳواڻي ۾ مولالڪ کان مڪران روانو ڪيو. ان ۾ هاٿي به هئا. ٻيو لشڪر، سامونڊي ٻيڙي ذريعي پٽالا ۽ ڀنڀور کان، سنڌوندي جي ڊيلٽا ۽ مڪران واري ڪناري ڏانهن روانو ڪيو. ان ٻيڙي جو امير البحر نيئرڪس هو ۽ ان ۾ يوناني، فنيقي ۽ مصري ملاح هئا. نيئرڪس کي مڪران جي ڪناري تي رهندڙ ميدن گهڻو نقصان پهچايو. سڪندر پاڻ سنڌ تي پنهنجي سپهه سالار ”پيٿان“ کي پنهنجو نائب مقرر ڪري پاڻ حب ندي4 جي اڀرندي علائقي کان ٿيندو، مڪران جي ڪناري تي پهتو، جتي ميدن سندس مقابلو ڪيو. آخر بابل ۾ پهچي وفات ڪيائين. وليم ونسينٽ، نيئرڪس جو جهازي سفر نالي ڪتاب مرتب ڪيو، جيڪو لنڊن مان 1797ع ۾ ڇپيو. ان ۾ سنڌ جي جاگرافيائي حالتن ۽ قديم شهرن جو احوال ملي ٿو. نيئرڪس سنڌونديءَ جي ڊيلٽا جو ڪوري جي نار کان، ايراني نار تائين معائنو ڪيو هو. هن جيڪي ڪجهه ڏٺو، اهو قلمبند ڪندو ويو. سندس بيان تي مشتمل مذڪور ڪتاب ويلم ونسينٽ مرتب ڪيو. نيئرڪس جي جهازي سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي شهرن جا جيڪي نالا ملن ٿا، اُهي آهن: اسڪلنده، سوگدي، موسيڪانوس، پٽالا، مينا ننگر ۽ مئوتا وغيره. وليم ونسينت ”سوگدي“ مان مطلب ”بکر“ ورتو آهي ۽ ”موسيڪانوس“ مان مراد ”سيوهڻ“ ورتي آهي موجوده دور جي ڪن تاريخدانن ”موسيڪانوس“ مان ”اروڙ“ ”سوگدي“ مان ”سيوهڻ“، ”اسڪلنده“ مان ”اچ“، ”پٽالا“ مان ”نيرون ڪوٽ“، ”مينا ننگر“ مان ”ٺٽو“ ۽ ”مئوتا“ مان ”ماهوٽا“ (ضلعو لاڙڪاڻو) مراد ورتي آهي. ”ڪننگهام،“ هندستان جي قديم جاگرافي ۾ لکيو آهي، ته ”سنڊيمانا“ شهر وٽ جابلو قومن جي راجا سامبوس سڪندر جو مقابلو ڪيو. مسٽر جي. ڊبليو. سمٿ گزيٽيئر ۾ ڄاڻايو آهي ته ”سامبوس“ مان مطلب آهي ”سمو“ يعني اهو راجا ذات جو ”سمو“ هو.[8]بشاري مقدسي، احسن التقاسيم ۾ لکيو آهي: ”هي ملڪ تجارت جو اهم مرڪز آهي. هتي سون، جڙي ٻوٽين، دوائون، مصري ۽ چانور گھڻي تعداد ۾ ٿين ٿا. عجائبات به تمام گھڻا آهن. شيون سستيو ۽ گھڻيو آهن. ڪتل ۽ ڇونهارا به گھڻي تعداد ۾ ٿين ٿا. ماڻهن ۾ عدل. انصاف ۽ سياسي شعور آهي. هتي اهڙيون شيون لهن ٿيون، جيڪي ٻئي هنڌ ڪو نه ٿين ٿيون. بازارين ۾ قسمين قسمين سامان وڪامي ٿو. واپاري وڏو نفعو ڪمائين ٿا. سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ (منصوره) اهم ۽ بلند مرتبه شهرآهي. ان کان سواءِ ٻيا به عمدا شهر ۽ اهم مرڪز آهن. ماڻهو ايماندار ديانتدار۽ امن ۽ عافيت سان زندگي گذاريندڙ آهن. ڏاکڻو حصو سمنڊ سان ملي ٿو. هڪ درياءُ ان جي وچان لنگهي ٿو. ملڪ جي وڏي ايراضي ميداني آهي. پوک گهڻو ڪري برسات تي ٿئي[9]

پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار: سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، هندستان جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبليءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. جي ايم.سيد پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.[10]

سنڌيت

’سنڌيت‘ ايڏي ته وسعت واري آهي، جو ڪئين تهذيبون ۽ سڀيتا جا ڪئي نمونا جذب ڪندي ويئي. ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي، ترڪي وغيره ايتريقدر جو ويجهي وقت ۾ آيل ’اسلام‘به ٻين تهذيبن سان گڏجي، ڄڻ ’سنڌي تهذيب‘ سان ملي هڪ بنجي ويو. سنڌ جو اسلام، باقي دنيا جي اسلام کان نيارو ۽ صوفين ۽ سنتن جو پيارو آهي. ۽ اسلام جي اها تصوف مت، جا سنڌ ۾ پيدا ٿي، تنهنجو ويدانت سان وڏو سٻنڌ آهي. اهوئي سبب آهي جو سنڌ جو ’اسلام‘ آهي؛ تصوف ۽ ويدانت جو سنگم، جنهن ۾ نه وير نه وروڌ، نه تعصب نه فساد. هندو چون اڏيرو لعل، ته مسلمان سڏين شيخ طاهر! هندو چون لالو جئسراج، ته مسلمان چون پير منگهوپير، جنهن جي زيارت اڄ به موجود آهي. ان لاله جئسراج عرف منگهي پير لاءِ اها روايت به موجود آهي ته ملتان وارو غوث بهاءالحق والدين جلال سرخ، لال شهباز قلندر ۽ منگهوپير، چارئي پاڻ ۾ ساٿياري هئا. سندن چوياري ’سيوهڻ‘ ۾ موجود آهي. ان طرح منگهي پير وٽ به چوياري جا نشان موجود آهن. بهرحال اها روايت تاريخي طور ڪيئن به هجي، پر ان مان اهو ته پتو پوي ٿو، ته هت هندن ۽ مسلمانن جا پيرن، صوفين ۽ سنتن سان هڪجهڙا وسطا هئا. ان طرح هندو چون ’راجا ڀرتري‘ ۽ مسلمانن وٽ ’لعل شهباز قلندر‘ مشهور معروف آهي. ان طرح ’ستين جي آسٿان‘ (روهڙي)، کي سڀ سنڌي، بنا ڪنهن فرق ڦير جي مڃيندا هئا. اهي آهن بنيادي ڳالهيون جن ’سنڌو سڀيتا‘ کي نيارا رنگ بخشيا آهن. صوفي طريقي جنم ڀلي ڪٿي به ورتو، پر زور سنڌ جي زمين تي پڪڙيائين. ۽ اتيئي ڪامل ٿيو، ڇا لاءِ ته اتي اڳيئي اهي عناصر ۽ اثر موجود هئا. شاهه ۽ سواميءَ کي هر فرد هڪ نگاهه سان ڏسڻ لڳو، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم به سنڌ ۾ آيا. پر پنهنجو نج سڪو نه ڄمائي سگهيا. انهن کي به ’سنڌيت‘ جي سگهه سوگهو ڪري ڇڏيو. ايتريقدر جو هن ’ڀڳتي ڪال‘ ۾ ’سک پنٿ‘ به پنهنجو ’اڪالي روپ‘ سنڌ ۾ ڄمائي نه سگهيو. [6]

اسلام جو ڦهلاء

محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي . اسلامي حڪومت ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو .. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي . ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون . جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي اسلام قبول ڪرڻ لڳا . حضرت عمر بن عبدالعزيز پنهنجي عهد خلافت ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي ، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا . انهن ۾ راجا ڏاهر جو پٽ راجا جيسيه به شامل هو.[11]

سنڌ جا حصا

هاڻوڪي سنڌ جي ايراضي 54 هزار چورس ميل آهي. جڏهن ته انگريزين جي قبضي هيٺ اچڻ وقت سنڌ جي ايراضي هڪ لک چورس ميل کان مٿي هئي. برطانوي راڄ هيٺ سنڌ جا ڪيترا ئي حصا هندوستان سان ملايا ويا. ڪجھه حصا پنجاب سان ملايا ويا ته ڪجھه حصا وري راجسٿان سان. پاڪستان جي قيام بعد سنڌ جي نصيرآباد ڊويزن کي نئين جڙندڙ صوبي بلوچستان ۾ شامل ڪيو ويو. اهڙيءَ ريت سنڌ جي ايراضي گھٽبي رهي آهي. هن وقت به ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار ڪرڻ جون سازشون زورن تي آهن. تازو ئي سنڌ جي نام نهاد بي اختيار وڏي وزير ارباب رحيم ڪراچيءَ جي 20 هزار ايڪڙ زمين پاڪستاني فوج جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ پاڪستاني حڪومت سنڌ جا ٻه ٻيٽ دبئيءَ جي خانگي ڪمپني امار کي وڪڻي ڇڏيا آهن.

سنڌ جو آبپاشي نظام

سنڌ ۾ واهن جو پهريون معمار ميان نور محمد ڪلهوڙو هو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي توڙي کاٻي ڪنارن تي واهَن ذريعي آبپاشيءَ کي فروغ ڏنو. 1719ع کان وٺي سنڌ جي اترئين علائقي ۾ واهه کوٽائڻ شروع ڪيا. ”گھاڙ واهه“ جون ٽي مکيه شاخون آبپاشيءَ جي هن عظيم معمار جي ڪري وجود ۾ آيون. ”نورو واهه“ تي به اهو نالو هن جي پٺيان پيو ۽ ”شاهه جي ڪَڙِ“ وري هن جي نامياري وزير شاهه بهاري کوٽايو هو. هن چانڊڪي پرڳڻي ۾ ٻيا به ڪيترا واهه کوٽايا هئا. ميان نور محمد جي وقت ۾ ”ڏاتي جي ڪر“ پنهنجي وقت جي هڪ دولتمند شخص ڏاتي کهڙي کوٽايو هو. اتر سنڌ ۾ ”بيگاري واهه“ جي مکيه شاخ ”نور واهه“ به ڪلهوڙن جي دور ۾ کوٽائي ويئي هئي. نوشهري ڊويزن ۾ ”نصرت واهه“ به ميان نور محمد جي وقت ۾ نصرت خان چانڊئي کوٽايو هو. ”مراد واهه،“ ”باگ واهه“ ۽ ”فيروز واهه“ به هن جي ٽن خاص ۽ مشهور درٻارين مراد ڪلهوڙي باگي سيال ۽ فيروز ويراڙ کوٽايا هئا. نصرت واهه جنهن ۾ انهن ٽن واهن جون ڪي شاخون اچي ٿيون وڃن. هاڻوڪي روهڙي ڪئنال جي هڪ مکيه شاخ بنجي پيو آهي. ان ۾ ڪو به شڪ ڪونهي ته ڪلهوڙن واهه کوٽائي سنڌ کي وڌيڪ آباد ۽ سرسبز ڪيو. هنن جا ٻيا به ڪيترا واهه کوٽايل مشهور آهن. انهن ۾ وڌيڪ مشهور حيدرآباد ضلعي جو سرفراز واهه آهي، جيڪو ڪلهوڙي حاڪم ميان سرفراز خان کوٽايو هو. ڪلهوڙا حاڪم واهن جي کوٽائي مرمت ۽ صفائيءَ تي تمام گهڻو خرچ ڪندا هئا جو سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي جلد ۽ وقتائتي وصولي جو دارومدار آبپاشيءَ تي سمجهندا هئا. ان ڪري واهن ڏي تمام گهڻو ڌيان ڏيندا هئا، جنهن ڪري سندن دور جو خزانو ڀريل هوندو هو.[12]

بلوچستان قديم سنڌ جو حصو

تاريخي ثبوتن تي غور ڪيون ته خبر پوي ٿي ته بلوچستان جا اصل ۽ قديم رهاڪو سنڌي آهن. بلوچ ته خود بلوچستان ۾ چوٿين صدي عيسوي ۾ ٻاهران آيا آهن. بلوچن جي چوٿين صدي عيسوي ۾ بلوچستان ۾ اچڻ بابت ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته: اها هڪ مڃيل حقيقت آهي ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه آهن، پر انهن مڪران ۽ بلوچستان ۾ چوٿين صدي عيسوي کان اچڻ شروع ڪيو هو، بلوچ قبيلن جي اچڻ کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت گهڻي انگ ۾ رهندا هئا. (ڪتاب سماٽ ص نمبر 31)

مير رحيم داد خان مولائي شيدائي لکي ٿو ته: تاريخ ٽالپرن جي بيان ڪرڻ کان اڳ پڙهندڙن کي معلوم هئڻ کپي ته سنڌ ماٿري ۾ جيڪي بلوچن جي وجود کي ٽالپرن جي دور کان تسليم ڪن ٿا اهو تصور غلط آهي. بلوچستان دراصل سنڌ جو حصو آهي. (ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ص نمبر 579)

ٻئي هنڌ مولائي شيدائي لکي ٿو ته: بلوچستان ۽ خراسان ٻئي اقليم سنڌ جا صوبا آهن. (ٽماهي مهراڻ اپريل-سيپٽمبر 1961ع)

احمد يار بلوچ لکي ٿو ته: بلوچستان ۾ بلوچن جي آمد مختلف گروهن جي صورت ۾ مرحليوار ٿي، قديم مسڪن ”حلب“ وشام مان هجرت جو آغاز تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ ٿيو. (ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ ص نمبر 38)

صادق علي بلوچ لکي ٿو ته: زابلستان بلوچن جو قديم وطن آهي. (تاريخ بلوچان هند ص نمبر 40) موسيٰ خان جلال زئي لکي ٿو ته: تاريخ بلوچستان مان هي ڳالهه واضح ٿي ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران جي طرف مهاجر ٿي ته ان وقت انهن جو سردار جلال خان هو (تاريخ بلوچستان ص نمبر 16)

پيڪولين لکي ٿو ته: اڪثر بلوچ پنهنجو پاڻ کي عربن جو اولاد سمجهن ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو پهريون وطن چون ٿا. انهي طرح سان حلب بلوچن جو پيدائشي وطن آهي. (ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري)

ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته: هي قوم قديم دور ۾ عربستان ۾ ڪربلا، دجله، فرات جي گودي ۽ حلب جي مرغزارن ۾ ۽ ايراني سرحد سان گڏوگڏ آباد هئي. (ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48)

ڪامران اعظم اڳيان لکي ٿو: هڪ روايت مطابق جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان ۾ آيا ته 44 فرقا هئا پر سڀ کان وڏو سردار اعلمش رومي هو (ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55)

مٿيون سڀ ڳالهيون ثابت ٿيون ته بلوچستان قديم سنڌ جو حصو رهيو آهي. موجوده بلوچستان اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، سيوي (سبي)، وغيره جي نالي سان سڏيو ويندو هو. ”مهر ڳڙهه جي تهذيب“ به اسان سنڌين جي آهي جيڪا 9 هزار سال پراڻي آهي. قلات ۽ لسٻيلا رياست جا حڪمران به بلوچ ڪون هئا. لسٻيلي جا حاڪم سما (سماٽ) رهيا آهن ۽ قلات جا حاڪم بروهي، جيڪي دراوڙي نسل جا سنڌي آهن. بروهين جو بلوچن سان ڪو به نسلي ۽ لساني تعلق نه آهي.

پاڪستان جي مرڪزي حڪومت 1964ع ۾ سنڌ جا ڪافي علائقا ڪٽي جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، تعلقو اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار، مراد جمالي وغيره بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.[13][14][15][16][17][18][19][20]


سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ

سنڌ جي سرزمين، علم، فن ۽ ٻين علمن جو پراڻي زماني کان سر چشمو رھي آھي. ھتي جا عالم ۽ فقيھه عالمي شھرت جا مالڪ رھيا آھن، جن جي علمي عظمت جو ڌاڪو ڏوران ڏيهه مشهور هوندو هئو. جنھن جي مڃتا، مشھور محققن ۽ مؤرخن به ڏني آهي. ابن صبعيه (Abu Sabeeya) لکي ٿو ته ”سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود آھي. اهو وڌيڪ لکي ٿو ته، ”يونان ۾ اھو سڄو ذخيرو سنڌ مان ويو.“ ابو معشر (Abu Muishir) لکي ٿو ته- ”سنڌ جي علم ۽ فن، حڪمت ۽ فلسفي ۽ ان کانسواءِ سڄي دنيا جي قومن کان وڌيڪ، سنڌين جي علم ڏانھن رغبت کي، دنيا جي سڀني قومن مڃيو آھي.“ اخبار الحڪماءِ ۾ آيل آھي ته ”دنيا جي سڀني قومن ۾، سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو آھي ۽ سنڌ عدل ۽ سياست جو پھريون مرڪز آھي، اسان جي ملڪ کان پَري ھئڻ ڪري، سنڌ جا ڪتاب، اسان جي عالمن تائين گھٽ پھتا آھن، پر پوءِ به اسان وٽ جيڪو ڪجھ به آھي اھو تمام گھڻو آھي“ حضرت علي رضه فرمايو آھي ته ”سنڌ جي سرزمين اُھا علم ۽ برڪت واري زمين آھي، جتان علم ۽ عرفان جو سج اڀريو“.[21][22] پر افسوس جو پرتگالين سنڌ تي ڪاهه کانپوء مکليء ۽ ٺٽي ۾ سوين لائبرئرين (ڪتب خانن) ۽ يونيورسٽين (مدرسن) کي ساڙي ڇڏيو هو.


حوالا

  1. "DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017". www.pbscensus.gov.pk. http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf. 
  2. "Percentage Distribution of Households by Language Usually Spoken and Region/State, 1998 Census.". Pakistan Statistical Year Book 2008. Federal Bureau of Statistics – Government of Pakistan. http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbook2007/population/16.20.pdf. Retrieved 15 December 2009. 
  3. "Sindh (State, Pakistan)" at Encyclopædia Britannica Online
  4. "Provincial Assembly Seats". http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19. 
  5. "Government of Sindh". http://www.lgdsindh.com.pk/. 
  6. 6.0 6.1 6.2 منو تولارام گدواڻي--سنڌيت؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع
  7. Demography | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
  8. سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (قسط- 1)؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد ۱ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ
  9. سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (قسط- 1)؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد ۱ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ
  10. آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع
  11. جنت السنڌ
  12. سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد ۱ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ
  13. گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! | Affair - افيئر
  14. ڪتاب سماٽ ص نمبر 31
  15. ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579
  16. ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع
  17. ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38
  18. تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40
  19. تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16
  20. ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري
  21. مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210
  22. ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي